Co wspólnego Czartoryscy mają z diabłem? Wyjaśnia prof. Jan Miodek

 Gazeta Wrocławska

Jan Miodek
Rzecz o języku
Puławy i Wrzelów

Z wielką radością i z potrzeby serca udałem się pod koniec czerwca do Puław, by świętować 70. urodziny prof. Zygmunta Pejsaka, ikony krajowej weterynarii, mego krajana z Tarnowskich Gór. Ponadto w pobliskim Wrzelowie urodziła się 107 lat temu moja śp. Matka.

Tenże Wrzelów jest topograficzną nazwą miejscową, oznaczającą nadwodne miejsce z wirami, niejako wrzącymi (o „wrzącym stoku”, czyli „wrzącym potoku”, pisał też Walenty Roździeński w swym wierszowanym poemacie „Officina ferraria abo huta i warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego” z roku 1612 ).
A Puławy? – Ponieważ jest to nazwa z dzisiejszego punktu widzenia zupełnie nieczytelna, prowokuje ona do etymologii fantazyjnych, ludowych, niemających nic wspólnego z prawdą naukową. Jedna z nich opowiada o słynnym rycerzu Zawiszy Czarnym, który – znalazłszy się w tej okolicy – był tak utrudzony, że godził się na nocleg w zajeździe nawet „na połowie (na pół) ławy” i stąd się miały wziąć Puławy!

Lecz i językoznawcy mają kłopoty z ustaleniem pewnego pochodzenia Puław, zwłaszcza że ich początki nie są znane, a pierwszy zapis Puławy pojawia się dopiero w roku 1626. Mój profesor – Stanisław Rospond (1906-1982) – widział w tej nazwie pierwotne Poławy, nawiązujące do jakiegoś pobliskiego brodu, czyli ławy (cząstka Po- znaczyła tu tyle, co „przy, w pobliżu”).
Inni onomaści (badacze nazw), jak np. prof. Maria Malec, twierdzą, że jest to nazwa związana z ukształtowaniem i właściwością terenu, pochodząca od wyrazu gwarowego puława, w liczbie mnogiej puławy – „miejsca, łąki bagniste, obfitujące w wodę”, będącego najprawdopodobniej przekształceniem starszej formy pulwy o tym samym znaczeniu, a zapożyczonej z języków bałtyckich.

W Puławach trudno się nie zatrzymać nad nazwą najdłuższej polskiej rzeki Wisły. Pojawiła się ona u autorów starożytnych już w I wieku po Chrystusie, na mapach Agryppy, Meli, Pliniusza, w postaciach Vistla, Vistula, Visculus sive Vistla, w II wieku u Ptolomeusza jako Ovistoula, a później: Visla, Wisla, Wislas, Wysla, Wiszla, Viselam, Wisela, Wisele, Visulam.
Za pierwotną uznaje się postać Ueistla – od indoeuropejskiego rdzenia ueis//uis „płynąć” z przyrostkiem -tla. I ja mówię zawsze o niej w czasie spotkań autorskich i przy innych okazjach. Dopowiadam jednak, że nazwy rzeczne są z reguły tak archaiczne, że i w wypadku Wisły nie jest wykluczony jeszcze starszy, przedindoeuropejski jej rodowód.

Trudno także w Puławach nie zwiedzić Muzeum Czartoryskich, a w nim – w moim wypadku – nie zrobić zdjęcia portretu Marii z Czartoryskich Wirtemberskiej (1768-1854), pisarki, autorki najwybitniejszej polskiej powieści sentymentalnej „Malwina”, której życiu i dziełu poświęcona była praca magisterska wspomnianej na początku mojej Mamy, napisana w latach 30. ubiegłego wieku na UJ pod kierunkiem prof. Stanisława Pigonia. Nazwisko Czartoryski pochodzi od nazwy miejscowości Czartorysk na Kresach Wschodnich, a jego pierwotne brzmienie, potwierdzone zapisem z roku 1445, to Czartoryjski (czart „diabeł” + ryjski od ryć).

Przeczytaj też

Prof. Jan Miodek

Więcej na temat:

Komentarze

Liczba znaków do wpisania:  4000/4000

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

11.01.2019, 21:29

Mistrz.

Jeśli uważasz, że któryś z komentarzy łamie regulamin, to wyślij nam link do tego artykułu na pomoc@naszemiasto.pl

Wybrane dla Ciebie

Powiązane

Więcej na temat:

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, wyłącz Adblock na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3